Skip to content

Archief 2020

Jaan Kross – De Gek van de Tsaar € 24,99

02-dinsdagBegin 1800. Edelman Timotheus von Bock is de rechterhand van de Russische tsaar Alexander I. Tegen alle gebruiken in trouwt hij een meisje van eenvoudige komaf, Eeva. Daarmee vervreemdt hij zich van adellijke kringen. Timo is fervent aanhanger van de chevalerie: ridderlijkheid, zorg voor elkaar. Juist de edelen dienen de mensen die het minder goed hebben te beschermen. Langzaam maar zeker beseft hij in wat voor corrupte wereld hij leeft, waarop hij zich aan zijn belofte aan de tsaar houdt: eerlijkheid tot op het bot. Daarop schrijft hij een manifest, een aanzet tot een grondwet, waarin hij tevens de vele misstanden aan de kaak stelt. En hij spreekt de tsaar aan op diens gedrag. De eerlijkheid die Alexander van hem verlangde, doet hem in de kerker belanden.

Na negen jaar gevangenschap, schenkt de nieuwe tsaar Nicolaas I de inmiddels tandeloze Timo de vrijheid met als argument dat hij gek is verklaard. Hij mag terugkeren naar zijn landgoed Woiseck maar is niet gerechtigd zich buiten dat landgoed te begeven. In Woiseck maakt hij kennis met zoon Georg/Jüri. Bij zijn arrestatie was Eeva drie maanden zwanger. Hij beseft dat Jakob, de broer van Eeva die ook op het landgoed woont, zijn vrouw en kind al die jaren heeft bijgestaan en de twee bouwen een hechte vriendschap op. De spionnen van de tsaar die als bedienden op het landgoed zijn aangesteld, staan een doorsnee leven daarbij nauwelijks in de weg.
Is Timo nu gek of speelt hij toneel? Volgens eigen zeggen wordt hij geplaagd door zogenaamde Ikvibi’s, wezentjes die hem sarren en hem krabben. Zoals hij zich gedraagt tegen heren van zijn stand, doet ook vermoeden dat hij ze niet allemaal meer op een rijtje heeft. Op andere momenten lijkt hij volledig bij zinnen. En waarom is hij ooit gearresteerd, wat stond er precies in het memorandum dat Timo aan Alexander I heeft gestuurd? Per toeval vindt Jakob een kopie van het manuscript. Hij weet niet wat hij leest…

Jüri wordt op negenjarige leeftijd door Nicolaas I ingelijfd in het lyceum waar hij wordt voorbereid voor het adelborstencorps. De jongen is bijzonder intelligent en het is een slinkse manier hem te verwijderen van zijn vader met diens verwerpelijke ideeën. Een extra barrière nu Jakob zijn zus en haar echtgenoot er van heeft kunnen overtuigen dat er maar één ding opzit: vluchten naar het buitenland. Minutieus bereidt Jakob de vluchtroute voor nadat Timo onder strakker toezicht is gesteld, nota bene dat van zijn zwager. Enkele keren gaan de plannen om met de Hollandse schipper Snijder te ontsnappen niet door, maar dan lijkt alles goed te komen.

De Gek van de Tsaar is gebaseerd op het dagboek van Jakob Mättig. De meeste personen die vermeld zijn hebben echt bestaan. Velen hebben een prominente rol in de geschiedenis van het land gespeeld. Ondanks de dagboekvorm is het een prachtig verhaal. Minder fraai is de slordigheid van uitgeverij Prometheus bij de verzorging van deze jubileumuitgave: Woiseck wordt soms gespeld als Wolseck of Woiseek; ‘daar- voor’ in plaats van ‘daarvoor’ (dergelijke fouten nemen toe naarmate het verhaal vordert); Timo die op 13 november 1828 veertig wordt en op 13 november 1830 drieënveertig).

© Eus Wijnhoven, maart 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

 

 

Nir Baram – Aan het einde van de nacht € 23,99

Baram_aanheteindvandenacht (01)-om@1.inddJonatan, schrijver die heeft deelgenomen aan een schrijversfestival in Mexico, wordt na een wilde nacht wakker in zijn hotelkamer in Mexicostad. Vaag herinnert hij zich wat er gisteren is gebeurd en hij beseft dat hij heeft rondgebazuind dat zijn beste vriend Joël is overleden. Maar Joël leeft echter nog, in Jeruzalem… Hij houdt echter vast in een principe uit zijn jeugd: vanaf het moment dat je een verhaal had verzonnen, was je verplicht erover te waken, erin te volharden tot het eind.

Jonatan groeit op in een tamelijk liefdeloos gezin in de Jeruzalemse wijk Beet Hakerem aan de rand van de wadi (EW: droge rivierbedding). Hij heeft een oudere broer, Sjaoel, die in New York woont. Hij kijkt op tegen Sjaoel, maar is ook jaloers op hem. Bijvoorbeeld vanwege de nauwe band die de jongeman heeft met hun moeder, terwijl zij haar jongste zoon ziet als een mislukt project wat niet te verbeteren valt. Joël, zijn klasgenootje dat in de flat tegenover de hunne woont, is zijn enige steun en toeverlaat. Samen proberen zij stand te houden tegen de woeste jongens van de hoge torens, die een continue bedreiging vormen. Soms staan zij Tali toe hen te vergezellen, het knapste meisje uit de klas dat ook bij de jongens in de straat woont.
Jonatan en Joël creëren een virtuele wereld, een maatschappij waarin zij de karakters scheppen en hun handelen bepalen. Totdat Joël daar geen zin meer in heeft. Als Jonatan daarna verneemt dat Joël en Tali verkering met elkaar hebben, voelt hij zich verraden door zijn beste vriend. In hun middelbareschooltijd hervinden de jongens elkaar, vooral als de vader en moeder van Jonatan in New York verblijven. Moeder heeft een ongeneeslijke vorm van kanker en de ouders vestigen hun laatste sprankje hoop op de Amerikaanse artsen.

Jonatan is een beginnend schrijver die boeken schrijft welke zijn gebaseerd op de jeugd van de jongens, Joël is een cynische assistent-advocaat. Mede gezien werk en relaties zien zij elkaar minder vaak, ook al wonen beiden inmiddels in Tel Aviv. In tegenstelling tot Jonatan, die Sjira trouwt en al snel vader is van zoontje Itamar, kan Joël zijn draai niet vinden. Zijn relaties houden geen stand en hij vervalt in depressies die hem ten slotte doen besluiten weer in te trekken bij zijn ouders, op zijn oude jongenskamertje in Beet Hakerem.

Aan het einde van de nacht is boven alles een verhaal van hunkering naar erkenning, naar liefde. Daarop aansluitend een schets van een zeer innige vriendschap die door allerlei factoren van buitenaf wordt bedreigd. Baram heeft dat op knappe wijze voor het voetlicht gebracht, niettegenstaande de woorden die hij Joël in de mond legt: “Geloof jij werkelijk dat het mogelijk is deze wereld te onderzoeken met een paar verhaallijnen, een paar personages, dat je ook maar een korreltje hebt aangeraakt van wat hier heeft bestaan?”

© Eus Wijnhoven, maart 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

Özcan Akyol – Generaal zonder leger € 3,75

eusWat heerlijk, een essay door een dwarsdenker, door een auteur die door literair Nederland nauwelijks serieus wordt genomen. En wat een lef van de CPNB om juist Özcan Akyol te vragen!

Mijn boekhandelaar zei me gisteren: “Dit moet je lezen, Eus. Akyol slaat de spijker op zijn kop!” Zij heeft gelijk. Literair Nederland is grotendeels verzameld in de hoofdstad, vooral de groep dertigers steekt elkaar graag veren in de reet, men bespreekt elkaars werk en hemelt dat op. Natuurlijk zijn er uitzonderingen op de regel, maar die zijn op de vingers van een hand te tellen.
Wat Eus schrijft over de toekenning van prijzen is natuurlijk uiterst vreemd. Hoe bestaat het dat je het werk van jouw collega voordraagt voor een prijs. Dat riekt naar belangenverstrengeling.
In het verleden heb ik met regelmaat tegen dergelijke kringen aan geschurkt, heb zelfs ooit gesolliciteerd op de functie literair uitgever. Een vriendin die jarenlang in die wereld (in Amsterdam) bij de bekende uitgeverijen heeft gewerkt, waarschuwde me toen al: “Weet waar je aan begint, het is een incestueuze incrowd.” En ook literair agent Paul Sebes gaf, onbewust?, uiting van de mores in die wereld. Tijdens een cursus die ik bij hem volgde, zei hij op een van de laatste avonden woorden in de strekking van: Je moet de X-factor hebben, ongeacht de kwaliteit van je werk, anders kom je er niet (wie bepaalt dat, de X-factor?). Ook stelde hij dat je als veertigplusser nauwelijks kans hebt te debuteren. Een bovengemiddeld knappe verschijning doet wonderen (“dan kun je aanschuiven in de talkshows”) en een niet-westerse achtergrond is ook een aanbeveling. Let wel: ongeacht de kwaliteit van je werk… Overigens moeten beginnende auteurs blij zijn dat het agentschap Sebes en Bisseling bestaat, al was het maar voor het feit dat zij als geen ander de belangen van auteurs bij uitgeverijen kunnen behartigen en uitgeverijen niet om hen heen kunnen.

Het enige wat me stoort in Generaal zonder leger is het noemen van enkele namen. Die voorbeelden lijken niet willekeurig gekozen, ik vermoed eerder een persoonlijke vete in bepaalde gevallen. Dat zag je terug in de reacties in de Volkskrant, waarbij met name Philip Huff als door een bij gestoken reageerde. In die zin was de reactie van Daan Heerma van Voss, die er toch ook flink van langs kreeg van Eus in verschillende media-uitingen, meer ridderlijk. Maartje Wortel reageerde chique: zij beaamde dat Akyol gelijk had met betrekking tot zijn verwijt van die incrowdpolitiek, waarbij zij waardig de handschoen oppakte en schreef graag met Eus in gesprek te gaan.

Deze typering van literair Nederland sterkt me in mijn plannen een ‘dwarse’ eigen uitgeverij GiST te beginnen, tegen de stroom in, met werk van uitsluitend vijftigplussers! Kwaliteit staat voorop, uiterlijk doet niet ter zake, afkomst evenmin. ‘Hoge’ en ‘lage’ literatuur!

© Eus Wijnhoven, maart 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

Annejet van der Zijl – Leon & Juliette gratis bij aankoop van € 15,00 aan boeken

leonIn 1818 vertrekt de achttienjarige Leon Herckenrath vanuit zijn woonplaats Monster naar Charleston, South Carolina. De intelligente jongeman spreekt zijn talen en heeft een aimabel karakter, ideale eigenschappen voor een handelsman. Hij trekt de eerste tijd in bij de Franse slavenhandelaar Jacques Magnan. Ondanks het feit dat slavenhandel inmiddels is verboden, trekt men zich daar in het zuiden van Amerika weinig van aan. Charleston, in die jaren een van de meest mondaine steden van de VS, ligt ingebed tussen twee rivieren en moeras. Een broedplaats van ongedierte. Het duurt dan ook niet lang voordat Leon door een tropische ziekte wordt geveld. Een elfjarig meisje, Juliette, verzorgt hem met overgave. Wonder boven wonder geneest de jonge Westlander.

Leon besluit Juliette van Magnan te kopen voor het in die tijd immense bedrag van duizend dollar. In het koopcontract laat hij opnemen dat Juliette stante pede een vrij mens is in plaats van een slaaf. Niet lang daarna trouwen de twee, in het geheim. Steeds vaker komen slaven in opstand en een huwelijk tussen een blanke man en een zwarte vrouw is ongehoord. Als de bovenlaag van de lokale society achter hun geheim zou komen, zou Leons inmiddels florerende business te gronde gaan. Juliette bevalt als tienermeisje van twee dochters. Daarna worden nog meer kinderen geboren. Moeder en kinderen moeten zich grotendeels verborgen houden in het huis aan Magazine Street. De kans dat zij opgepakt worden door slavenjagers wordt met de dag groter nu de blanke elite zich meer en meer bedreigd voelt, en de federale staten de slavernij nota bene volledig hebben afgeschaft. Dankzij contacten weet Leon zijn kinderen een voor een naar Nederland te smokkelen, waar zij intrekken bij zijn moeder in Monster.

Voor dit bijzondere verhaal heeft Annejet van der Zijl onderzoek gedaan in zowel Charleston als Monster, waar Leon en Juliette liggen begraven. Dit boekje is een ode aan die dappere jongeman uit Zuid-Holland, de man die alle denkbare risico’s nam om met zijn grote liefde te kunnen leven. Het is een van de beste Boekenweekgeschenken die ik in jaren heb gelezen.

© Eus Wijnhoven, maart 2020

 

 

Thomas Verbogt – Perfecte stilte €15.00

perfecte stilteDocumentairemaker David Kromweg woont sinds tien jaar samen met Emma en haar tienerdochter Helen als hij wordt geconfronteerd met het verleden. Een keurige dame op leeftijd spreekt hem aan en hij herkent haar meteen door de wijze waarop ze zijn naam uitspreekt: David, met de klemtoon op de laatste lettergreep als bij gebit. Het is mevrouw Breizer. De moeder van zijn vroegere vriendinnetje Valerie heeft hij dan al tientallen jaren niet gezien. Ze waren een drie-eenheid, Valerie, Simon en David, totdat Valerie besloot zich van het dak te werpen. Daarna viel hun wereld in duigen. Simon ontspoorde en verdween na een aantal jaren van de aardbodem. David is in zekere zin nog goed terecht gekomen. De ontmoeting met mevrouw Breizer zet echter zijn wereld op z’n kop.
Als David getuige is van de molestatie van een jonge vrouw, grijpt hij in met als gevolg dat de drie woestelingen zich op hem storten. Hij wordt met een mes gestoken en loopt meerdere breuken op. Tijdens zijn wekenlange verblijf in het ziekenhuis beseft hij dat zijn huwelijk met Emma teneinde is: zij hebben elkaar niets meer te melden. Maar bovenal ziet hij in dat hij niet langer mag zwijgen, dat hij de stilte moet doorbreken die geenszins een perfecte stilte blijkt te zijn. Hij besluit het zwijgen te doorbreken en de ware oorzaak van Valeries dood te onthullen.

Thomas Verbogt schrijft ingetogen, is meester in show-don’t-tell. “Juist de onnadrukkelijkheid van zijn vertelwijze, de bescheiden toonzetting ervan en zijn ingehouden stem, maken zijn werk indrukwekkend,” zoals De Groene Amsterdammer het ooit treffend verwoordde. Thomas Verbogt lezen is als kijken naar kabbelende golfjes: rustgevend en geruststellend, ongeacht de afloop van het verhaal.

© Eus Wijnhoven, maart 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

Jaap Scholten – Tachtig € 12,50 

Scholten_Tachtig12.5x20.inddAan de vooravond van oma’s tachtigste verjaardag wordt de drieëntwintigjarige Frederik van H. verordonneerd op de honden en het zilverwerk van zijn moeder te komen passen, aangezien zij een week voor zaken naar het buitenland moet. Liever zou Frederik zijn dagen brassend in zijn woonplaats Rotterdam doorbrengen met vrienden Elvis en Knud. Hoe hij zich ook denkt te hebben losgewrikt van de verstikkende familiemores, in zo’n geval ontkom je er niet aan naar Twente af te reizen.

Onlangs heeft Frederik besloten zijn studie industrieel ontwerpen aan de TU Delft te staken. Hij wil scenarioschrijver worden. Tot grote consternatie van de familie. In Twente zal men hem er fijntjes aan herinneren dat er grote verwachtingen in zijn toekomst en carrière liggen en dat je hoort af te maken waar je mee bent begonnen. Ten slotte heeft de familie haar vooraanstaande positie te danken aan hard werken, aan een voorbeeld zijn voor de maatschappij. Er rust een grote verantwoordelijkheid op een telg uit een familie van textielbaronnen. De lijfspreuk van Frederiks overgrootvader luidde dan ook (naar Schiller):

Der Mann Muss hinaus
Ins feindliche Leben,
Muss wirken und streben
Und pflanzen und schaffen,
erlisten, erraffen,
Muss wetten und wagen,
das Glück zu erjagen.

“Ik lig liever in bed naar het plafond te staren. Familie: ik haat het. Eén ding is zeker, wat ik ook doe, hoe bont ik het ook maak, kwijt raak ik ze niet.”

En hij maakt het bont. Vanuit Twente schrijft hij zijn liefje Calanda brieven. Hij vertelt haar dat hij het wil uitmaken, voor de vijfde keer inmiddels. Het meisje legt zich daar niet bij neer, waarna hij haar grof bruuskeert.

In het grote lege huis komt Frederik langzaam maar zeker tot rust. Hij gaat op onderzoek uit en vindt een doos met brieven en foto’s van zijn ouders. Wellicht kan hij antwoord vinden op de verdwijning van zijn vader, zestien jaar geleden. Zijn vader, Leopold, over wie niet gesproken mag worden. Hij denkt terug aan de laatste keer dat hij hem heeft gezien, samen met oma en opa. ‘Pol’ leefde als kluizenaar in de Spaanse Pyreneeën waar hij zijn kostje bij elkaar scharrelde als schaapsherder.
Het verleden trekt aan Frederik voorbij in die dagen. Hij bezoekt plaatsen van weleer, mensen die een rol hebben gespeeld in zijn leven. Je zou bijna denken dat alles tussen Frederik en de familie toch nog goed komt. Totdat het grote moment daar is, alle familie bijeen ter ere van oma’s tachtigste verjaardag. In dronken toestand besluit Frederik een speech te houden, waarbij hij de vraag stelt die al meer dan tien jaar onuitgesproken dient te blijven: “Wordt het niet eens tijd dat in deze familie eens de werkelijke kwesties worden aangesneden? Het lijkt allemaal reuzemooi en gezellig op zo’n dag, maar wat is de werkelijkheid?!”

Tachtig heeft een sterk autobiografisch karakter. In Twente werd het boek door bepaalde textielfamilies als schandelijk ervaren. Zo mocht je niet uit de school klappen! Er ontstonden ruzies in boekenclubjes omdat sommige leden Tachtig niet wilden lezen.
Naast het schoppen tegen de heersende mores, geeft Tachtig blijk van zowel verstikkende familiebanden als van onverbrekelijke broederschap. Dat werkt Scholten verder uit in zijn in 2008 verschenen roman De wet van Spengler. Zijn laatste werk, Suikerbastaard (verschijnt april 2020), heeft eveneens de onontkoombaarheid van deze familie als rode draad.

 

Op 8 maart wordt Scholten in de synagoge in Delft geïnterviewd over zijn werk, in het bijzonder over Suikerbastaard en de totstandkoming daarvan.

© Eus Wijnhoven, februari 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

Arnon Grunberg – Bij ons in Auschwitz-Getuigenissen € 24,99

grunberg ausIn zijn inleiding schrijft Arnon Grunberg: “Je zou moeten zwijgen, je zou moeten verstommen, maar je mag niet zwijgen.” Bondskanselier Helmut Schmidt sprak in 1977 woorden van gelijke strekking bij zijn bezoek aan Auschwitz: “Eigentlich gebietet dieser Ort zu schweigen, aber ich bin sicher dass der deutsche Bundeskanzler hier nicht schweigen darf.
Auschwitz heeft bestaan, bestaat nog steeds, en er kan over gesproken worden; de vraag is alleen hoe. En door wie, wie mag spreken?, zoals de Hongaarse overlevende en schrijver Imre Kertész het verwoordde. Primo Levi probeert daar een antwoord op te vinden: “De ware getuigen zijn niet wij, de overlevenden. Dit is een moeilijke gedachte waarvan ik me geleidelijk bewust ben geworden, bij het lezen van de memoires van anderen en het herlezen van de mijne, jaren later. Wij overlevenden zijn behalve een heel kleine ook een niet-representatieve minderheid: we zijn degenen die door misbruik of handigheid of geluk het ergste niet hebben gekend. … de ‘muzelmannen’, de overweldigden, zijn de echte getuigen, wier getuigenis alles en allen zou hebben omvat. Zij zijn de regel, wij de uitzondering.”

Met Bij ons in Auschwitz – Getuigenissen geeft Grunberg de slachtoffers een stem door middel van deze verzameling overleveringen. Dat doet hij in vier, chronologisch geordende, delen: Aankomst, Bed, straf en selectie, Sonderkommando en Schuld, schaamte, wrok en verlangen. Op 27 januari gaven bekende Nederlanders als Sabri Saad El Hamus, Gijs Scholten van Aschat, Sonja Barend en anderen de slachtoffers letterlijk een stem door hun overleveringen voor te lezen in een uitverkochte Singelkerk in Amsterdam. In de pauze werd Kaddisj van Maurice Ravel indrukwekkend ingetogen opgevoerd door Marc Pantus (zang) en Maarten Hillenius (piano).

Vooral het derde deel, Sonderkommando, is erg aangrijpend. Grunberg stelt dat deze Joodse mannen wellicht het ergst van allemaal gestraft zijn, aangezien zij wisten dat zij hun vaders en moeders, hun partners, hun kinderen naar de gaskamers voerden, zij wisten waaruit de rook bestond die uit de schoorstenen kringelde. Ook wisten zij dat hun beurt zou komen: na vier maanden trof hen hetzelfde lot, waarna zij werden vervangen door een nieuwe ploeg.

Vaak is er enigszins denigrerend gesproken over de overweldigden. Waarom kwamen zij niet in opstand? Waarom lieten zij zich als makke schapen wegvoeren en doden? Volstrekte onzin natuurlijk. Zij die dit beweren zouden verplicht Bij ons in Auschwitz moeten lezen.
In het kamp hadden de minder ontwikkelde gevangenen het vaak eenvoudiger dan de intellectuelen. Ten slotte wisten zij van jongs af aan hoe gereedschap te hanteren. Meestal namen ze het leven voor lief zoals het kwam. Zij dachten niet na over de zin van dit alles, zoals de intellectuelen zich het hoofd braken over de werkelijkheid en hoe die toch tot stand was gekomen. Intellectuelen die nog nooit handarbeid hadden verricht. Ook de religieuze of politieke fanaten hadden een voordeel. Bij de eerste groep klonk het als ‘Gods wegen zijn ondoorgrondelijk,’ bij de tweede, die Auschwitz als uitwas van doorgeslagen kapitalisme beschouwde, klonk de boodschap dat de kameraden het gespuis straks zouden overwinnen en wraak zouden nemen, waarna het socialisme de mens eindelijk zou bevrijden.

Een voorbeeld van die eerste groep blijkt als de dajan (hulprabijn) een groep Joodse sonderkommando’s toespreekt voordat zij naar het crematorium worden geleid:

“Broeders! Volgens Gods ondoorgrondelijke raadsbesluit moeten we nu onze laatste tocht aanvaarden. Een wreed en gruwelijk lot heeft ons gedwongen mee te werken aan de uitroeiing van ons volk, voordat we nu zelf tot as vergaan. Er is geen wonder gebeurd. … Met Joodse gelatenheid moeten we nu in het onherroepelijke berusten. Het is de laatste beproeving die de hemel ons heeft gezonden.”

In het laatste deel maakt vooral De noodzaak en onmogelijkheid Jood te zijn, door Jean Améry (pseudoniem van Hans Mayer) indruk. Het kwaad is volgens hem nog alom aanwezig, waarbij hij voorbeelden geeft van landen waar antisemitisme weer schering en inslag is. In deze wereld kan hij zich niet meer thuis voelen en in 1978 pleegt hij op 66-jarige leeftijd zelfmoord.
M.S. Arnoni probeert het kwaad te duiden zoals bepaalde groepen dat zien: “Daar moet ergens anders naar gezocht worden, buiten je eigen kring. Het moet ergens zijn op een plaats waar jij geen deel van uitmaakt. Het kan alleen bestaan bij andere mensen, godsdiensten, rassen, talen, zeden, gewoonten. Zelfs in het gunstigste geval zijn ze overbodig. De wereld zou het best zonder hen kunnen stellen.” Lui die zo denken, daarvoor moet je oppassen.

Arnoni ten spijt is de openlijke uiting van ‘het kwaad schuilt in de ander’ tegenwoordig gemeengoed, zelfs in de politiek, zonder enige gêne. En evenals toen, bijna een eeuw geleden, sluiten mensen zich maar al te graag aan bij predikanten van dergelijke simpele voorstellingen van zaken. In die zin is er, met de woorden van Hans Mayer, helaas weinig veranderd.

© Eus Wijnhoven februari  2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

 

Carys Davies – West € 18,99 

daviesBegin negentiende eeuw. Cy Bellman, als twintiger met zus Julie en zijn vrouw Elsie geëmigreerd vanuit Engeland naar de VS, leest een artikel in de krant wat hem het hoofd op hol doet slaan: er zijn reusachtige botten gevonden van nog niet eerder bekende dieren. Incognitum wordt zo’n beest genoemd. Wellicht bestaan deze, naar verwachting schuwe, dieren nog ergens in Kentucky. Uit nieuwsgierigheid gedreven besluit Cy ze op te gaan sporen. Zijn inmiddels tienjarige dochter Bess laat hij achter bij zijn kille zus Julie (de moeder van Elsie is acht jaar daarvoor overleden).
Julie vindt het maar niets. Haar vriendin Helen Lott evenmin:

“Ze had vaker gezien dat mannen van Cy’s leeftijd zich zo gedroegen.”

Tegenwoordig zouden we het een midlife crisis noemen. Een onterechte inschatting van de situatie. Cy is nieuwsgierig als een klein kind, vol verwondering. Zonder types als Cy was er veel voor onze ogen verborgen gebleven.

Onderweg naar het westen krijgt de roodharige onderzoeker de zestienjarige Indiaanse jongen Oude Vrouw in de Verte als gids mee. Wat hij niet weet, is dat het zusje van de jongen door een roodharige blanke is verkracht. De twee kunnen niet met elkaar communiceren, aangezien de jongen geen vreemde talen spreekt. Er sluimert een gevoel van gevaar, niet alleen door het ontoegankelijke terrein dat de reisgezellen veroveren, maar ook vanwege de gebeurtenis met het zusje van Oude Vrouw in de Verte.
Bess ondertussen verzorgt de paar muildieren van de armzalige boerderij die Cy heeft achtergelaten. Julie is een allesbehalve warme pleegmoeder. Daarnaast heeft buurman Elmer Jackson niet veel goeds in de zin. Steeds vaker komt hij Bess en Julie helpen, maar wat zijn werkelijke motieven zijn, laat zich raden.

De zoektocht van Cy levert mooie beschrijvingen van de natuur op. Als een ware Von Humboldt ploegt de roodharige voort, op zoek naar het onbekende. Na jaren eist dat zijn tol. Als Oude Vrouw in de Verte vervolgens met gevaar voor eigen leven op zoek gaat naar Bess, komt hij net op tijd om een misdaad te verijdelen.

West is een prachtig gedoseerd ontdekkingsverhaal in de trant van Butcher’s Crossing (John Williams). “Een verhaal dat je naar de strot grijpt,” zoals The Irish Times terecht opmerkt.

© Eus Wijnhoven, februari 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

Arnon Grunberg – Bezette gebieden 24,99

grunbergIn Bezette gebieden keert psychiater Oscar Kadoke (EW: klemtoon op laatste lettergreep, als oké) uit de roman Moedervlekken (2016) terug. Na toepassing van zijn alternatieve geneeswijze op de suïcidale Michette is Kadoke uit het ambt ontslagen. ‘Je zult hier spijt van krijgen, Kadoke,’ zegt Michette. Zij heeft haar verhaal aan een gevierd schrijver verkocht; de roman Walvisch en de therapie die daaruit resulteert breekt Kadoke’s carrière. Noodgedwongen vult hij zijn dagen daarna met de zorg voor moeder. Moeder is een man die zich uit verdriet na de dood van zijn vrouw in haar heeft getransformeerd. Nu besluit hij weer als vader door het leven te gaan. De band tussen de twee kenmerkt zich door gemopper (vader vraagt zijn zoon keer op keer hem dood te maken) en door affectie (Kadoke omhelst vader te pas en te onpas). Ten gevolge van het schandaal rondom de behandeling van Michette durft Kadoke zich nog nauwelijks op straat te vertonen.

“Nu hij zich niet meer met potentiële zelfmoordenaars hoeft bezig te houden en vader redelijk stabiel is, overvalt de leegte hem. Een leven zonder zelfmoordenaars blijkt tamelijk ellendig. Dat leven voelt als een woestijn.”

“Ergens weet hij dat hij moet wennen aan zijn nieuwe rol van schurftige, van uitgestotene, de psychiater die zich onwaardig gedroeg en die nu geen psychiater meer mag zijn.”

Op zeker moment staat Anat voor de deur, een jonge promovenda in de wiskunde, die zich voorstelt als achter-achter-achternicht van moeder. De Joods-orthodoxe vrouw woont in een nederzetting in de door Israël bezette gebieden. Zij weet Kadoke over te halen haar daar op te zoeken. Daarin ziet de gewezen psychiater een uitweg en niet lang daarna betrekt hij met vader een smerige caravan in de nederzetting.
De vriendinnen van Anat zijn opgetogen; al jaren hebben zij gebeden dat Anat een man zou vinden, een man die haar zonen zal schenken. In Kadoke zien zij de Verlosser. Als hij ook nog eens terloops opmerkt dat hij de verloofde van Anat is, is er geen weg terug. Oscar doet halfslachtige pogingen om het teken van God te ontkrachten, maar geeft zich uiteindelijk aan de verwachtingen over en huwt Anat, echter niet nadat hij door Anats moeder is getest (een hilarisch staaltje Grunberg!).

“Luister, Kadoke,’ zegt ze, ‘ik hou niet van je, en ik denk niet dat ik ooit van je zal gaan houden en jij houdt wel van me, dat heb je gezegd, maar ik wil een gelijkwaardig huwelijk, dat kan alleen als we allebei niet van elkaar houden, dus ik wil je vriendelijk verzoeken op te houden met die liefde van je. Ik vind die liefde van jou eigenlijk niet zo prettig. We zullen trouwen en kinderen krijgen als de Eeuwige het wil, maar ik moet die liefde van je echt niet. Sorry.’”

Voorwaar niet de meest stabiele basis voor een goed huwelijk. De bizarre wijze waarop Anat seks wenst te bedrijven, doet een extra duit in het zakje. Een gelukkig huwelijk is het dan ook niet, en zal het nooit worden.
Zowel Kadoke als vader wennen aan hun situatie, al begint de ledigheid van hun nieuwe bestaan steeds zwaarder te drukken op de gewezen psychiater. Als hij de kans krijgt om docent te worden op een seculiere school, grijpt hij die met beide handen aan: hij wordt dramadocent. Anat gruwt ervan, zij verwijt hem dat hij toekomstige terroristen gaat opleiden.

“De waarheid van elk conflict is het om uitgeroeid worden of niet uitgeroeid worden. Maar jij denkt dat je daarvoor te beschaafd bent, te beschaafd voor de waarheid, dat je erboven kunt staan, dat je de waarheid kunt overwinnen.”

Op school wordt Kadoke gezien als een vredesverstoorder: mensen houden van hem of ze haten hem. De collega die hem dit allesbehalve subtiel meedeelt, blijkt een eigen agenda te hebben, en voordat Kadoke beseft wat er gebeurt pleegt hij overspel, een relatie waarin hij zich misschien wel voor het eerst echt gekend voelt. Daarop treft Anat haar maatregelen.

Bezette gebieden
 is een vervolg op Moedervlekken, maar je kunt het boek prima als losse titel lezen. Tijdens een interview op 12 januari in Den Haag gaf Grunberg aan dat uiterlijk 2022 het slotdeel van de trilogie zal verschijnen. Ik kan niet wachten!

© Eus Wijnhoven, januari 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

Miklós Bánffy – Te licht bevonden € 27,50

190520_TeLichtBevonden_Voor.inddGraaf Miklós Bánffy (1873 – 1950) werd geboren in een van de machtigste families van het toenmalige Transsylvanië, dat tegenwoordig bij Roemenië behoort. Zodoende kende hij het wel en wee van de adel uit die tijd als geen ander: De edellieden vermaken zich met de jacht of redden hun eer door te duelleren. Zij reppen zich van bal naar bal, waar copieuze maaltijden worden gevolgd door een diner dansant tot het moment dat de zon weer opkomt. Die gelegenheden zijn tevens de ontmoetingsplek voor huwbare jongelui.
De aristocraten beheerden en beheersten het dagelijkse leven door middel van werkverschaffing op hun uitgestrekte landerijen, maar ook via de politiek. Protagonist van de Transsylvaanse trilogie is graaf Bálint Abády, een personage dat deels op Bánffy zelf is geënt. In het eerste deel van de Transsylvaanse trilogie, Geteld, geteld, komt Abády rond 1905 op voor de boerenstand. Transsylvanië, dat in die jaren onderdeel vormt van de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije, is het vijfde wiel aan de wagen. Abády begeeft zich in de politiek, zoals ook Bánffy zelf (hij was onder andere diplomaat en Hongaars minister van Buitenlandse Zaken). Daarnaast zet hij zich in voor de artistieke ambities van zijn adellijke neef László Gyeröffy, die in de familie op weerstand stuiten. Terwijl Abády zijn best doet het populistisch extremisme dat in die tijd de kop opsteekt te bezweren, belandt László in de goot: hij zuipt zich iedere avond klem en vergokt zijn hele (en andermans) vermogen.

In het tweede deel van de trilogie, Te licht bevonden, zijn twee hoofdthema’s te onderscheiden: politiek en ‘de’ liefde. Bánffy schetst met kennis van zaken de ontwikkelingen in de Dubbelmonarchie. Hoe verschillende etnische groeperingen steeds nationalistischer worden. Apponyi’s omstreden schoolwetten (wet XXVII, 1907), voorgesteld door Minister van Eredienst en Onderwijs Albert Apponyi van de conservatieve Onafhankelijkheidspartij, zijn daar een voorbeeld van: als er twintig of meer Hongaarse kinderen op een school zitten, moet daar verplicht onderwijs in de Hongaarse taal worden gegeven. Bálint probeert juist het algemeen belang voor ogen te houden. Hij wil de landbouwpolitiek hervormen, opdat Roemeense keuterboertjes niet meer worden uitgeknepen door Roemeense banken. Ook vraagt hij aandacht voor versnippering van de landbouw ten gevolge van verdeling onder alle erfgenamen. Waarom niet de homestead-aanpak van de Amerikanen kopiëren waarbij alle land naar de oudste mannelijke nazaat gaat? Zijn voorstellen getuigen van moed en van visie, ook al zijn ze in deze tijden van polarisatie misschien niet meer zo kansrijk. Abády klampt zich vast aan de waarden die hij van zijn grootvader heeft geleerd:

“Dat onze voorouders veelal in leidinggevende posities terechtkwamen, is ook niet verrassend, dat lag zo in de lijn van hun maatschappelijke positie, bezit en familiecontacten. Van tevredenheid kan pas sprake zijn als iedereen zijn opdrachten en verplichtingen naar behoren heeft vervuld. … Hoogmoedige familietrots is echter lachwekkend en schadelijk. Slechts in één geval kan het een krachtbron zijn, – en daar heb ik veel over nagedacht. Eigendunk helpt ons alleen als die niet naar buiten, maar naar binnen is gericht, alleen voor eigen gebruik.”

Het gros van de parlementsleden denkt echter vooral aan de eigen positie, zelfzuchtigheid neemt de overhand en men verliest het grote politieke geheel uit het oog. In meerdere regio’s steekt populisme de kop op, met valse bezweringen die het volk angst inboezemen. De populariteit van de populisten groeit, waardoor verdere versnippering optreedt. Eenmaal in de regering maken zij geen van hun beloften waar.

Het tweede thema is dat van de liefde. Al in Geteld, geteld kon je lezen dat Bálint smoorverliefd was op Adriënne, een ravissante schoonheid die echter met Pál Uzdy is getrouwd. Naarmate Uzdy steeds vaker agressief en gestoord gedrag vertoont, weet Abády haar langzaam maar zeker naar zich toe te trekken. Stiekem ontmoeten zij elkaar op de grens van hun beider landgoederen. Gravin Róza Abády, moeder van Bálint, ziet dat met lede ogen aan en informeert haar zoon dat als hij ooit voor die verdorven del zal kiezen, zij alle banden met hem zal verbreken. Toch zetten beide verliefden hun gevaarlijke spel voort en werken toe naar een scheiding, opdat Adriënne Bálint een zoon zal schenken. Daarna zal gravin Abády het stel vast weer in haar armen sluiten.
Ook László Gyeröffy wordt verliefd, tegen beter weten in. Hij wordt uit de goot gevist door de mooie en rijke weduwe gravin Lázár. Ze neemt hem mee naar haar kasteel en in de maanden daarna groeit hij weer uit tot de beschaafde man die hij ooit was. Eén enkele opmerking van een vroegere ‘vriend’ doet hem echter wankelen. Zijn al Lázárs goede zorgen voor niets geweest?

De schrijver Bánffy wordt vergeleken met Tolstoj en Proust. Ook Couperus en Musil kun je hieraan toevoegen. Het wemelt van de personages, die tijdens de vele gala’s aanschuiven. De kleding en uitrusting van allen wordt minutieus beschreven. Dat Bánffy van vele markten thuis is, blijkt ook uit de beschrijving van paarden, de jacht en de natuur. Een heerlijk boek! Tip: lees direct daarna Kameraad Baron, van Jaap Scholten. Hij beschrijft de Transsylvaanse adel aan de hand van interviews met verarmde nazaten van die grootse lieden. Ook met Bánffys. Daarmee duidt hij de boeken van Bánffy, die je daarna nog meer zullen aanspreken!

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

 

Gert-Jan van den Bemd – Na de val € 19,99

DrukwerkHilde Nauta is twee dagen na de geboorte van dochter Sofie aan een hersenbloeding overleden. Vader Ward, de zevenjarige Max en baby Sofie blijven in de Dudoklaan wonen. Van een harmonieus gezin is geen sprake. De relatie tussen Ward en Max is ronduit vijandig, broer en zus zijn vreemden voor elkaar. Max verlaat het huis dan ook direct na zijn achttiende verjaardag. Sofie blijft alleen achter met Ward. Als ook zij besluit op zichzelf te gaan wonen, weet Ward niet hoe snel hij een ander appartement moet betrekken. De woning aan de Dudoklaan houdt hij aan. Als Ward op 56-jarige leeftijd volkomen onverwacht overlijdt, staat Sofie er alleen voor: twee huizen dient zij leeg te ruimen, het huis waarin zij is opgegroeid en het appartement waar Ward de laatste jaren heeft gewoond. Max werkt voor de VN in New York City en is niet van plan naar Nederland te komen.

Ward, bij leven hoogleraar, heeft altijd gezegd dat zijn imposante boekenverzameling na zijn dood aan de universiteitsbibliotheek geschonken moet worden. Sofie wil de collectie bijeen houden en neemt contact op met Camiel, hoofd van de universiteitsbibliotheek. De man laat de boeken ophalen, maar de volgende dag belt hij haar: of ze direct naar de universiteit wil komen. Daar wacht Sofie een onaangename verrassing.

De korte hoofdstukken in Na de val beginnen allemaal met de beschrijving van een tekening die Sofie maakt. Ooit ging zij studeren aan de kunstacademie, maar is daar van afgestuurd omdat haar werk te realistisch was. Inmiddels staat zij bij café De Branie achter de bar. Tekenen doet ze nog steeds graag. De tekeningen aan het begin van de hoofdstukken zijn als het ware een beeld van de tekst die volgt. “Het geschreven woord heeft zijn beste tijd gehad, met beelden kun je veel beter uitdrukken wat je wilt zeggen… Beelden zijn eenduidiger dan woorden.” Maar is dat wel zo, Sofie? “Nu weet ik dat mijn ideeën onzinnig waren. Beelden zeggen niets, net zo weinig als woorden. De waarheid wordt niet bepaald door wat we uiten, maar door wat we verzwijgen.”

Wat heeft zich afgespeeld rond de dood van Hilde? Waar is het fout gegaan tussen Max en Ward? En wat had dokter Brouwer te verbergen nadat hij de doodsoorzaak van Ward had vastgesteld? Hoe dieper Sofie in het verleden van haar ouders duikt, hoe verder zij de druk opvoert op toenmalige vrienden van haar ouders; iedere keer wanneer zij haar doel eindelijk heeft bereikt wordt ze afgescheept met de loze woorden ‘maar jullie moeten samen verder.’ Jullie, zij en Max.

Na de val is het verhaal van onverwerkte verledens. Nauwkeurig gedoseerd presenteert Van den Bemd details die de werkelijke geschiedenis ontleden. Daarbij krijgt het mysterieuze omslag ineens betekenis. Het boek is een knap geconstrueerde pageturner!

Gert-Jan van den Bemd zal op zaterdag 25 januari worden geïnterviewd door Eus Wijnhoven in café Vanouds De twee kruikjes, Molslaan 5, Delft; aanvang 15:00 uur, toegang gratis.

© Eus Wijnhoven, januari 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

Maja Lunde – De geschiedenis van de bijen € 19,99

lundeIn De geschiedenis van de bijen vervlecht Maja Lunde (Oslo, 1975) op kundige wijze drie verhalen met betrekking tot bijen. Allereerst het verhaal van Tao, district 242, Shirong, Sichuan. Het speelt zich af in 2098. Tao bevrucht bloesem: aangezien er geen bijen meer zijn, bestuiven arbeidsters met een fijn penseeltje de bloesem van vruchtbomen. Tao werkt meer dan 350 dagen per jaar in de hoop iets op te kunnen bouwen voor haar enige zoontje Wei-Wen. De jongen is een verwend nest en manipuleert moeder Tao en vader Kuan, zelfs al is hij nog maar drie jaar oud. Tijdens een picknick verliezen de ouders de jongen even uit het oog. Als zij hem weer vinden, blijkt hij buiten bewustzijn. Het is een raadsel wat er met het kind is gebeurd.

Het verhaal van William speelt zich af in 1852, in Maryville, Hertfordshire, Engeland. Nadat William maandenlang ten gevolge van een zware depressie in bed heeft doorgebracht, weet zijn enige zoon Edmund (zeventien jaar) hem middels een boek over bijen van de Nederlandse natuuronderzoeker Jan Swammerdam (1637 – 1680) weer te inspireren. Wonder boven wonder knapt de man op. Samen met dochter Charlotte stort hij zich op de bijenteelt: de rieten ruif waarin tot dat moment bijen worden gehouden, is een onding. William ontwerpt een verbluffend efficiënte bijenkast waarmee hij de wereld versteld zal doen staan. Of toch niet?

Het derde verhaal is dat van George, Autumn Hill, Ohio, VS. Het speelt zich af in 2007. George is professioneel bijenhouder en heeft honderden bijenkasten in de regio staan. De bijen bevruchten de bloesem van de vruchtbomen in de staat en garanderen zo een rijke oogst. Daarnaast gaat hij regelmatig met zijn bijen en route, bijvoorbeeld naar Californië om daar landbouwers bij te staan met zijn bijen. Ooit hoopt hij zijn bedrijf over te doen aan zoon Tom (vijfentwintig jaar), maar die heeft heel andere plannen. En dan slaat het noodlot toe: de Collaps, een mysterieuze bijensterfte die zich in de jaren daarna over de wereld verspreidt.

In de verhalen van William en George is er een conflict tussen vaders en zonen. Zij doen er alles aan voor ‘hun jongen’ iets op te bouwen, maar zowel Edmund als Tom hebben hele andere plannen. In 2098 verdwijnt de zoon in het verhaal al na een tiental pagina’s, waarop Tao een wanhopige zoektocht begint. Op natuurlijke wijze weet Lunde de drie verhalen ineen te vlechten tot een logisch geheel, een prestatie van formaat. De geschiedenis van de bijen is deel 1 van het zogenaamde klimaatkwartet waarin Lunde werkt. Zonder belerend te zijn, maakt zij duidelijk hoe belangrijk het is klimaatverandering serieus te nemen. Overigens zou Het verhaal van de bijen een betere vertaling zijn dan De geschiedenis van de bijen, want verhaalt hier juist hoe het zo ver heeft kunnen komen.

Zowel in Duitsland, Engeland als in Noorwegen stond het boek wekenlang op nummer 1 in bestsellerlijsten. Inmiddels is het tweede deel, De geschiedenis van het water, in het Duits en Engels vertaald.

© Eus Wijnhoven, januari 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!

Margaret Atwood – The Testaments € 19,99

Atwood-Testamenten@2.inddThe Testaments is een vervolg op The handmaids tail (Het verhaal van de dienstmaagd). Het verhaal van de Dienstmaagd is een dystopische roman die zich afspeelt in Gilead, de vroegere VS. Ten gevolge van radioactieve straling, genmutatie en chemische verontreiniging is een groot deel van de Amerikanen onvruchtbaar geworden. Een groep christenfundamentalisten pleegt daarop een staatsgreep en sticht de monotheïstische staat Gilead.

Om de toekomst veilig te stellen, worden jonge vrouwen opgepakt die kinderen hebben gebaard. Die vrouwen gaan voortaan volledig in het rood gekleed en verworden tot broedmachines. ‘Aunt Lydia’ speelt een belangrijke rol als hoedster van de regels in Gilead. Er ontstaat echter een tegenbeweging: MayDay, mensen die informatie van binnenuit ontvangen en daarmee naar buiten treden. Die de wereld er op willen wijzen hoe verderfelijk deze sekte is.

At the end of the Handmaid’s tale, readers had no way of telling what lay ahead. With The Testaments, the wait for answers is over,” Aldus Atwood.

In The Testaments spelen drie verhaallijnen. Die van de tiener Daisy die infiltreert in Gilead, Agnes, een jonge vrouw die in de bekrompen gemeenschap opgroeit, en ‘Aunt Lydia’. De laatste heeft een geheel andere agenda dan velen denken. The Testaments is een hoopvoller boek dan The handmaid’s tale.

In een interview (november 2019) zei Atwood: “Twitter is geen schrijven, het is signalen uitzenden.” Zij doet dat – tot mijn verbazing – veel. In 1984 woonde de schrijfster in Berlijn, waar ze The handmaid’s tail heeft geschreven. In de jaren tachtig van de vorige eeuw werden steeds meer vrijheden teruggedraaid. “It scares me. They know what people are likely to do when they have all the power.”

Voor beide boeken put Atwood uit de realiteit. “So that no one can blame for having a sick mind.”

Haar boeken hebben geresulteerd in een nieuw fenomeen: vrouwen kleden zich in rode mantel en witte kap tijdens protestmanifestaties waarbij aandacht wordt gevraagd voor de rechten van de vrouw. Iets waar Atwood trots op is. Het interview besluit zij met de woorden:
“Always keep in mind:
‘Is it true?’
‘Is it relevant?’”

The Testaments is een prachtig verhaal, waarin ‘het’ eindelijk goed komt. Atwood schrijft met zwier, brengt humor in zwarte episodes. Haar pen kan nauwelijks geëvenaard worden door andere schrijvers (m/v). Lezen dus!

© Eus Wijnhoven, januari 2020

Wilt u deze titel bestellen? Klik dan hier!